การกระทำของผู้มีปัญญา

คนฉลาดนั้นอาจทำตัวเป็นคนดี มีปัญญามีการกระทำที่ดีงามได้ด้วยความคิด ด้วยการคิด ด้วยสมอง ทว่า นี่ไม่ใช่การกระทำที่ออกมาจากน้ำใสใจจริง จากธรรมะ ธรรมชาติ และยิ่งไม่ใช่ปัญญา การกระทำที่มาจากปัญญาไม่ใช่มาจากความฉลาดเป็นอย่างไร ในบทความนี้จะขอนำมาอธิบายขยายความ ดังต่อไปนี้ครับ

๑ การกระทำที่อิสระ

การกระทำที่มีปัญญาจะต้องประกอบด้วยความมีอิสระ กล่าวเช่นนี้เหมือนว่าใครๆ ก็ทำได้ แท้จริงแล้วไม่ใช่ ปุถุชนทั้งหลายล้วนไม่มีการกระทำที่อิสระเลย เพราะอะไร? เพราะคนเรานั้นเมื่อเกิดมาในโลกแล้ว ก็ถูกสิ่งต่างๆ ครอบงำ, ชี้นำ และมีอิทธิพลต่อการกระทำของเขาทั้งสิ้น “โดยไม่รู้ตัว” เช่น การที่เราชอบกินอาหารไทย เพราะเราถูกเลี้ยงดูมาแบบนี้ ทำให้เราชอบอาหารไทย และส่งผลต่อการกระทำของเราอีกมากมายอันมาจากสาเหตุนี้ หากลองพิจารณาตัวเราเองดีๆ ทุกๆ วัน ทุกๆ เวลา ทุกๆ การกระทำ เราจะพบว่าแทบไม่มีการกระทำใดเลย ที่เราจะ “ไม่ได้รับอิทธิพลจากสิ่งอื่นๆ” ที่เรากระทำอย่างอิสระด้วยตัวของเราเองจริงๆ

๒ การกระทำฉับพลันขณะ

การกระทำที่มีปัญญาจะเป็นการกระทำที่เกิดขึ้น ณ ปัจจุบันขณะ ทำไมต้องเกิดแบบฉับพลัน? เพราะหากไม่ฉับพลัน เราก็จะใช้ “สมองคิด” เมื่อใช้สมองคิด เราก็จะได้รับอิทธิพลจากการเลี้ยงดู, สิ่งแวดล้อม ฯลฯ ที่สมองได้เรียนรู้และจดจำมาเป็นสังขารขันธ์ สัญญาขันธ์ ปรุงแต่งและส่งผลต่อการกระทำของเราทั้งสิ้นครับ การกระทำที่จะหลุดพ้นจากสิ่งเหล่านี้ได้ ไม่ได้รับอิทธิพลจากสิ่งใดๆ ได้นั้น จึงต้องเกิดขึ้นอย่างฉับพลัน ณ ปัจจุบันขณะแบบไม่ทันได้คิด ไม่ทันได้ใช้สมอง และมันจะเป็นการกระทำที่แท้จริง ออกมาจากใจจริง ถ้าเป็นความดีก็คือความดีที่แท้จริง ถ้าเป็นความชั่วก็คือความชั่วที่แท้จริง ไม่ถูกสิ่งอื่นปรุงแต่งแต่อย่างใด

๓ การกระทำเฉพาะสถานการณ์

การกระทำที่มีปัญญาจะเป็นการกระทำที่เฉพาะต่อสถานการณ์นั้นๆ ไม่ใช่การกระทำที่ดี ที่ถูกต้องที่เคยทำไว้แล้วเป็นแบบอย่างแล้วทำตามแบบนั้นต่อๆ กันมา เช่นนั้นก็ไม่ใช่การกระทำที่มีปัญญาแต่เป็นการกระทำที่มาจากความจำได้หมายรู้หรือสัญญาขันธ์ การกระทำที่ไม่สดใหม่ การกระทำที่เคยทำแล้วในอดีต ไม่ใช่การกระทำในปัจจุบัน ก็ล้วนมาจากสัญญาขันธ์ทั้งสิ้น เหตุนี้จึงไม่ใช่การกระทำที่ออกมาจากปัญญาแต่มาจากสัญญาขันธ์ปรุงแต่ง การกระทำที่ออกมาจากปัญญาที่แท้จริงจึงต้องเฉพาะเจาะจงต่อสถานการณ์นั้นๆ เกิดอย่างสดใหม่ ไม่เนื่องมาจากสถานการณ์อื่นใด ไม่มีผิด ไม่มีถูก ไม่มีดี ไม่มีชั่ว เกิดแล้วดับไป เช่นนั้นเอง 

๔ การกระทำที่ไม่ตั้ง ไม่ต้อง

การกระทำที่มีปัญญาจะเป็นการกระทำที่ไม่ตั้งไม่ต้อง คำว่าไม่ตั้งคือไม่ตั้งเจตนามาก่อน ทว่ากลับดูเหมือนฉลาด ดูเหมือนคิดหรือว่าวางแผนมาแล้วอย่างดี ที่เป็นเช่นนี้เพราะ “กลมกลืนเป็นหนึ่งเดียวกับสถานการณ์นั้นๆ” ไม่มีตัวเขา ตัวเรา ไม่มีการกระทำของเรากับสถานการณ์นั้นๆ ไม่มีสองสิ่งแยกจากกัน การกระทำของเราก็เหมือนเป็นส่วนหนึ่งในสถานการณ์นั้นๆ ด้วย คำว่า “ไม่ต้อง” ก็คือ การกระทำนั้นไม่เกี่ยว ไม่เนื่อง ไม่มีเงื่อนไขว่าต้องกระทำเพราะอะไร เพราะหากยังมีต้อง ยังมีเงื่อนไขจากตัวแปรใดตัวแปรหนึ่งก็จะไม่อาจเป็นหนึ่งเดียวกับทุกๆ ตัวแปรทั้งหมดพร้อมๆ กันได้ การกระทำที่ไม่ตั้งไม่ต้อง จึงเป็นการกระทำด้วยปัญญาได้

๕ การกระทำที่พอดี เหมาะสม

การกระทำที่มีปัญญาจะเป็นการกระทำที่พอดี ที่เหมาะสม ไม่มาก ไม่น้อยเกินไป ไม่เกินขอบเขต อย่างไม่คาดคิด คือ แม้ไม่ได้คิด ไม่ได้วางแผนไว้ก่อน แต่กลับพอดี เหมาะสม ลงตัวได้อย่างน่าประหลาด นี่เกิดขึ้นโดยไม่ได้คิด ไม่ได้ใช้สมอง ไม่ได้มาจากสัญญาขันธ์ปรุงแต่ง แต่มาจากปัญญา มาจากธรรมะ ธรรมชาติอันแท้จริง หลายคนชอบตั้งท่า, คิดหรือวางแผนที่จะ “ทำความดี” เอาไว้ก่อน แบบนั้นไม่สด ไม่ใหม่ ไม่ใช่ธรรมปัจจุบัน การกระทำนั้นย่อมออกมาจากสัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ปรุงแต่งนั่นเอง นี่ย่อมไม่ใช่ความดีที่แท้จริง ต่อให้เหมาะสม พอดี ก็เป็นด้วยอิทธิพลจากสิ่งอื่นหล่อหลอมให้คิดและทำ หาใช่เป็นการกระทำที่อิสระ ไม่

การกระทำของผู้มีปัญญาจึงแตกต่างจากคนฉลาดที่ทำตัวเป็นคนดี